OF DE WAARHEID
ooit onweerlegbaar
zwart-op-wit wordt vastgelegd, is de vraag. Daarvoor lijkt de bestuurlijke puinhoop
die de parlementaire enquête naar de Bijlmerramp reeds in enkele weken heeft
aangeboord, te groot. Maar na één maand openbare verhoren onder ede staat al
wel vast dat een groot aantal betrokkenen zesenzeventig maanden lang geen aandrang
heeft gevoeld om de inmiddels spreekwoordelijke pet af te zetten zodat wat frisse
lucht hen dichter bij een deel van de waarheid zou kunnen brengen. Dat de autoriteiten
op die avond van 4 oktober 1992 het spoor enigszins bijster waren, is hen niet
euvel te duiden. Er stort niet zo vaak een vliegtuig op een woonwijk neer, zeker
niet in Nederland. Maar dat ze, toen de rook in de Bijlmer en in hun hoofden
eenmaal was opgetrokken, geen niet-aflatende pogingen hebben ondernomen om de
overal rondslingerende kennis te verzamelen en te proberen daarmee een puzzel
op te lossen, is verbazingwekkend. Net zo raadselachtig is het dat de laatste
onderzoeksgroep die vanwege de overheid moest puzzelen (de commissie onder leiding
van voormalig secretaris-generaal R.J. Hoekstra van Algemene Zaken) een jaar
geleden niet verder is gekomen dan het oordeel dat er na de ramp ,,inconsistent''
is gewerkt. Want dat begrip mag, na een maand onderzoek onder Damocles' zwaard
van de meineed, toch wel een eufemisme van de slechtere soort worden genoemd.
ALLEEN AL DAAROM
is het geen overbodige
luxe gebleken dat de Tweede Kamer naar het paardenmiddel van de enquête heeft
gegrepen, nadat ze jarenlang met een kluitje in het riet was gestuurd. De inmiddels
her en der geëtaleerde kritiek op het optreden van de enquêtecommissie snijdt
slechts hout waar het de zijlijn betreft. Zeker, sommige leden kennen het verschil
niet tussen het vragen naar feiten en de biecht afnemen, anderen zijn wel eens
té verliefd op de camera en de volgorde, respectievelijk presentatie van de
onthullingen is vaak zo versnipperd of indringend dat de burger door de bomen
het bos niet meer ziet en dus met louter (boze) vragen achterblijft. Maar die
kanttekeningen, die helaas ook wel eens lijken ingegeven door een zekere hooghartigheid
jegens de soevereine volksvertegenwoordiging waarin nu eenmaal per definitie
leken zitting hebben, laten onverlet dat we nu ieder geval meer weten dan voor
de jaarwisseling. Voordien wisten we al dat het geheugen van de mens vaak lacunes
vertoont als het erop aankomt. Thans weten we onder meer ook nog het volgende.
Dat sommige medewerkers op Schiphol de druk niet aankonden en niettemin toezegden
informatie van El Al geheim te houden. Dat de documenten over de ontbrekende
twintig ton lading, die ruim zes jaar zoek waren, nu plotseling uit een bureaula
konden opduiken, hoewel de inhoud ervan toch oogt als een onschuldige magazijninventaris.
Dat er vliegtuigen de lucht ingingen waarvoor onderhoudsmonteurs hun hart vasthielden.
Dat niet werd onderzocht of de wel bekende lading in het vliegtuig (zoals grondstoffen
voor het gifgas Sarin in het ruim of het verarmd uranium in het staartstuk van
de Boeing), die bij opstijgen nog keurig volgens internationale normen was verpakt,
na de crash misschien gevaarlijk zou kunnen zijn voor de volksgezondheid. Dat
medici van de minister van Volksgezondheid nu ineens wel patiënten mogen onderzoeken
op klachten die voorheen geen indicatie vormden. Maar we weten vooral dat overheidsorganen
als de Rijksluchtvaartdienst en de Rijkspolitie zelfs in tijden van relatief
ongekende calamiteiten vasthielden aan hun bureaucratische routine en niet verder
keken dan hun verkokerde neus lang is, ook toen naderhand duidelijk werd dat
de burgers opheldering wilden. Niet toevallig bond een hoge ambtenaar van het
ministerie van Defensie - de plaatsvervangend voorlichter die de afgelopen vijf
jaar nauw betrokken was bij de afwikkeling van dat andere symbool van bestuurlijke
slordigheid (Srebrenica) - afgelopen week de kat de bel aan met zijn publieke
en vooral ongevraagde pleidooi voor een parlementaire enquête naar de val van
deze enclave in Bosnië en de nasleep ervan in Nederland.
TE MIDDEN VAN
alle onduidelijkheden
is dit al heel veel. Sommige ambtelijke functionarissen mogen hun neus daarvoor
ophalen, omdat zij immers de professionals zijn en zich dus niet de les willen
laten lezen door een stelletje amateurs. Maar de meer of minder verantwoordelijke
politieke autoriteiten voelen aan hun water dat er zwaarder weer op til is.
De enquête gaat namelijk allang niet meer over de Keuringsdienst van Waren die
een bedorven gehaktbal over het hoofd heeft gezien. De onbeheerste oprispingen
van premier Kok hebben dat allereerst geïllustreerd. Of de premier loopt achter
de feiten aan (zoals hij suggereerde met zijn opmerkingen over de positie van
El Al op Schiphol, die hij later moest nuanceren) of hij weet dat er meer komt.
De politieke deemoed die vice-premier Jorritsma (en ex-minister van Verkeer
en Waterstaat) begin deze week aan de dag legde, wijst in dezelfde richting.
Ze bereidt haar achterban daarom vast voor op mogelijk ongemakkelijke momenten.
WELKE CONCLUSIES
de enquêtecommissie
straks zal trekken is nog volstrekt onduidelijk. Niemand lijkt de draad nog
te pakken te hebben gekregen. Welke gevolgen dit zal hebben voor de politiek
verantwoordelijke gezagsdragers is derhalve evenmin helder. Om nog maar te zwijgen
over de consequenties voor de defensieve ambtelijke cultuur die nu zo pijnlijk
aan den dag komt. Maar het is niet overdreven op voorhand vast te stellen dat
de Bijlmerenquête tot nadere introspectie noodt. Want in Nederland is er kennelijk
geen complot nodig om er toch een zootje van te maken.
Bron: NRC Handelsblad
